दक्षिण एसिया आज पनि धर्म, परम्परा र संस्कृतिको नाममा थुप्रै सामाजिक जडताबाट ग्रस्त छ । यिनै जडताले अन्धविश्वास, महिला हिंसा, दाइजो प्रथा र लैंगिक विभेदलाई संस्थागत बनाइरहेका छन् । नेपाल, भारत र पाकिस्तानजस्ता देशहरूमा सामाजिक संरचना अझै पनि पुरुषप्रधान छ, जहाँ महिलाको स्वतन्त्रता र सुरक्षा दुबै सीमित छन् । यस्तो वातावरणमा किशोरी उमेरका छोरीहरू विशेष रूपमा जोखिममा परेका छन् ।
भारतमा महिला हिंसाको तथ्यांक अत्यन्त डरलाग्दो छ । राष्ट्रिय अपराध अभिलेख ब्युरोका अनुसार हरेक दिन सयौं बलात्कारका घटना दर्ता हुन्छन्, जसमा धेरै पीडित किशोरी उमेरका हुन्छन् । दाइजोको कारण हुने हत्या, घरेलु हिंसा र यौन शोषण अझै पनि व्यापक छ । समाजले महिलालाई स्वतन्त्र व्यक्तिका रूपमा होइन, परिवार र पुरुषको अधीनमा राख्ने प्रवृत्तिले अपराधलाई झन् प्रोत्साहित गरेको छ ।
नेपालका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हो — भारतबाट आउने नकारात्मक सामाजिक प्रभावलाई रोक्ने र आफ्नै समाजलाई प्रगतिशील दिशामा लैजाने । खुल्ला सिमाना आर्थिक र सांस्कृतिक आदानप्रदानका लागि आवश्यक भए पनि त्यसले विकृत सोचको प्रवेशलाई पनि सहज बनाएको छ ।
नेपालमा पनि अवस्था धेरै फरक छैन । इनिशा विक र निर्मला पन्तजस्ता घटनाहरू केवल आपराधिक प्रवृत्तिको परिणाम मात्र होइनन्, ती हाम्रो सामाजिक चेतनाको प्रतिबिम्ब हुन् । यस्ता घटनाले देखाउँछ कि समाज अझै पनि पीडितलाई दोष दिने, अपराधीलाई संरक्षण गर्ने र न्याय प्रक्रियालाई कमजोर बनाउने मानसिकताबाट मुक्त हुन सकेको छैन । खुल्ला सिमानाका कारण भारतको सामाजिक प्रभाव, सोच र व्यवहार नेपालमा सहजै प्रवेश गर्छ । त्यसले यहाँको कमजोर सामाजिक संरचनामा थप नकारात्मक असर पुर्याइरहेको छ ।
धर्म र संस्कृतिको नाममा कायम गरिएको अन्धविश्वासले महिलालाई दोश्रो दर्जाको नागरिक बनाएको छ । महिनावारीजस्तो प्राकृतिक प्रक्रियालाई अशुद्ध ठान्ने, बालविवाहलाई सहन गर्ने, दाइजो प्रथालाई सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोड्ने प्रवृत्तिले हिंसालाई सामान्य बनाएको छ । जब समाजले नै विभेदलाई मान्यता दिन्छ, त्यहाँ अपराध रोक्ने आधार कमजोर हुन्छ ।
यसको विपरीत, युरोप, अमेरिका, जापान, दक्षिण कोरियाजस्ता देशहरूले धर्मलाई निजी आस्थाको विषयमा सीमित राखेका छन् । राज्य र समाज दुवैले वैज्ञानिक सोच, कानुनी शासन र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिएका छन् । त्यहाँ महिला अधिकार केवल कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि लागू गरिएको छ । कडा कानुनी व्यवस्था, द्रुत न्याय प्रणाली र सामाजिक सचेतनाले अपराधीलाई डर र पीडितलाई सुरक्षा दिन्छ ।
खुल्ला समाज भएका ती देशहरूमा किशोरीहरू सार्वजनिक स्थानमा स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न सक्छन् । उनीहरूको पहिरन, जीवनशैली वा व्यक्तिगत निर्णयलाई अपराधसँग जोडिँदैन । त्यहाँ पीडितलाई दोष दिने होइन, अपराधीलाई कडा सजाय दिने संस्कार छ । शिक्षा प्रणालीले पनि बाल्यकालदेखि नै लैंगिक समानता, सहमति र मानव अधिकारबारे स्पष्ट बुझाइ दिन्छ ।
दक्षिण एसियामा भने समस्या केवल कानुनको अभाव होइन, कार्यान्वयनको कमजोरी र सामाजिक मानसिकता हो । जबसम्म समाजले महिलालाई समान नागरिकको रूपमा स्वीकार्दैन, तबसम्म कुनै पनि कानुन प्रभावकारी हुन सक्दैन ।
भारत नेपालको प्रमुख छिमेकी मुलुक हो । हजारौं वर्षदेखि दुबै देशबीच नागरिक तथा व्यापारिक सम्बन्ध रहँदै आएको छ । क्षेत्रफल र जनसंख्याका हिसाबले नेपाल निकै सानो छ भने भारत निकै ठूलो छ ।
ठूलो देशको सामाजिक परिवेश सानो देशमा छिट्टै फैलिने गर्छ । भारतका उत्तर प्रदेश र बिहारको प्रभाव नेपालमा नराम्रो रूपमा फैलिएको छ । तर नेपालको आफ्नोपन भारतमा त्यति फैलिन सक्दैन, किनकि नेपाल सानो छ र जनसंख्याको शक्ति पनि कमजोर छ ।
भारतसँग व्यापारिक र राजनीतिक सम्बन्ध सुमधुर राख्नुपर्छ । तर त्यसको नाममा भारतबाट आउने विकृति रोक्न नेपालले नै पहल गर्नुपर्छ । दाइजो प्रथा, महिला हिंसा र किशोरी उमेरका छोरीहरूको सुरक्षा तथा स्वतन्त्रतालाई नयाँ सरकारले विशेष प्राथमिकता दिन आवश्यक छ ।
नेपालका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हो — भारतबाट आउने नकारात्मक सामाजिक प्रभावलाई रोक्ने र आफ्नै समाजलाई प्रगतिशील दिशामा लैजाने । खुल्ला सिमाना आर्थिक र सांस्कृतिक आदानप्रदानका लागि आवश्यक भए पनि त्यसले विकृत सोचको प्रवेशलाई पनि सहज बनाएको छ । त्यसैले राज्यले शिक्षा, कानुन र सामाजिक अभियानमार्फत सचेत हस्तक्षेप गर्नुपर्छ ।
यदि हामीले अहिले नै सुधारको बाटो समातेनौं भने महिला हिंसा, बलात्कार र सामाजिक विकृति अझ बढ्ने निश्चित छ । धर्म र संस्कृतिको संरक्षणको नाममा जडता होइन, मानवीय मूल्य र समानताको प्रवर्द्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो । खुल्ला, न्यायपूर्ण र वैज्ञानिक सोच भएको समाज निर्माण नगरेसम्म दक्षिण एसियाका किशोरीहरू सुरक्षित हुने कल्पना पनि अधुरो रहनेछ ।
